Yaza Hazır Olun

[SentinuS]

Bike dergisi, mayıs 2006 sayısındaki "GET SHARP FOR SUMMER" adlı yazının Türkçe çevirisini yapmaya çalıştım. / Çağlar NAL

Alıntı yapacağınız zaman caglar.nal@gmail.com adresinden bana ulaşın.

YAZA HAZIR OLUN
Frenleme, Dönüş, Gaz kontrolü ve Debriyaj.
(ilk olarak frenlemeyi çevirdim, daha sonra diğer bölümleri de ekleyeceğim.)

UZMANLAR

Andy Morrison, 53. 37 yıllık deneyim, sürüş eğitmeni
Bob Gray, 30. Yol test edicisi ve yarış verileri teknisyeni
Sean Hayes, 40. 17 yıllık pist bazlı sürüş eğitmeni
Mark Edwars, 45. 29 yıllık deneyim, sürüş eğitmeni.
Nicky Hayden, 24. Amerikan Superbike şampiyonu, MotoGP yarışçısı, Repsol Honda.
Johny Haynes, 37. California yarış okulu sürüş eğitmeni
John Reynolds, 42. Üç kez İngiliz Superbike şampiyonu, Crescent Suzuki
Neil Hodgson, 32, İngiliz ve Dünya Superbike şampiyonu, Parts Unlimited Ducati

FRENLEME
Hızınızı ayarlamaktan derinizi kurtarmaya, güzel sürüşün temeli becerikli yavaşlamadır.

Ön freneni ne kadar hızlı çekeceğimin bir sınırı var mı?

“Düz bir çizgi üzerinde frenleme yaparken kaza yapmanıza iki şey yol açar – yeterli ağırlık transferi sağlanmadan önce ön frenin sert şekilde kullanılması ve frenin gereğinden fazla kullanılması”, diyor Bob Gray. “Ön tekerlek kilitlendiğinde, dönerken olduğundan daha az yol tutuşu olur, dönen tekerleğin oluşturduğu dengeleyici kuvvet yok olur, ki bu can alıcı bir noktadır – bu durumda motosikleti dik tutan sadece arka tekerleğin dönüşüdür ve iki taraftan herhangi birine azıcık bir yatışta motosikleti yerde buluruz.”

“Eğer frenlere asılıp frenleme gücüne saniyenin onda birinde ulaşırsanız, ön tekerleği kitlersiniz”, diyor Sean Hayes. “Eğer bu gücü kademeli bir şekilde bir saniyeden biraz uzun bir sürede uygularsanız, büyük ihtimalle kilitlemezsiniz – uygulanan kuvvetin gücü tamamen aynı, ama kullandığınız fazladan zaman ağırlık transferinin gerçekleşmesini sağlar. İyi frenleme ağırlık transferini anlamak ve gerçekleştirmekle ilgilidir.”

Kaygan bir yolda yavaşlarken ya da Laguna Seca’da ikinci turu dönerken, etkili frenlemenin yolu aynıdır – ağırlık transferini ön lastiğe doğru kaydırmak ve oluşan yol tutuşunu kullanmak.

Ön tekerleğin ne zaman kitileneceğini nasıl bilirim?

“Frenleme pratik yapabileceğiniz en önemli şeylerden biridir”, diyor Andy Morrison. “Eğer frenlerinizi ne kadar güçlü kullanabileceğiniz hakkında bir fikre sahip değilseniz – ya da bazı durumlarda ne kadar zayıf – bu ölümcül olabilir. Kademeli şekilde yaparsanız ön tekerleği kitleyeceğiniz zamanı hissedersiniz. Tekerleği kitleyeceğinizi fren manetinden değil gidon aracılığıyla hissedersiniz – doğrusal dengenin aniden kaybolduğunu farkedersiniz.”

Frenleme ve vites küçültmeyi nasıl birleştiririm?

Frenlemeniz üzerine çalışırken, ikisini karıştırmamak en karlısı olabilir. “Bir çok insan frenlemelerini yanlış yapıyor çünkü aynı anda hem yavaşlamak hem de vites küçültmekle fazla uğraşıyorlar”, diyor Sean Hayes. “Bir viraja gelmeden önce iki şey arasında seçim yapmalısınız: hızınız ve vitesiniz. Kendinize sorun, hangisi daha öncelikli? Cevap hızınız olmalı.

Ancak, frenlemenize güvenir hale geldikten sonra, bir sonraki aşama biraz devir yükseltip aynı anda vites düşürmektir. “Ne kadar yüksek performanslı bir sürüş yapıyorsanız, bu teknik o kadar önemli hale gelir”, diyor Andy Morrison. “Yüksek bir devirde vites küçültüyorsanız ve bu sırada az da olsa gaz açmıyorsanız her türlü belaya davet çıkarırsınız. Motosikleti orta sehpaya alıp çalıştırın. Vites boştayken biraz gazı açın, ön frene basın ve yine biraz gazı açın – elinizi izleyin, fren manetinin konumunu değiştirmeden gazı açabilmelisiniz. Bu zor bir tekniktir – tanıdığım bazı çok tecrübeli sürücüler bile bunu yapamıyor ve yüksek devirlerde vites düşüremedikleri için bu sorunun üstesinden gelmeye çalışıyorlar.”

“Her zaman vites düşürürken biraz gaz açmayı öneriyorum” diyor John Reynolds. “Yarış motosikletlerinde lüks kayan debriyajlarımız var ancak bunlar sadece vites küçültürken biraz gaz açmazsan ortaya çıkabilecek sorunların üzerini örtüyorlar. Bir yol motosikletinde bunu yapmak zorundasınız – motosikletin dengesini artırır.”

İki parmakla mı, tek parmakla mı yoksa dört parmaklama fren yapacağız?

Bu sorunun doğru bir cevabı yoktur – deneyin ve hangisinin sizin için en iyisi olduğuna karar verin. Bir çok insan iki parmakla fren yaparken aynı anda biraz gaz açmayı daha kolay bulur.

“Ben her zaman iki parmakla fren yapıyorum” diyor John Reynolds. Andy Morrison ne kadar sert bir sürüş yaptığına bağlı olarak iki ya da dört parmak kullanıyor. “Genel olarak yolda iki, pistte dört parmak kullanıyorum” diyor. “Pistte dört parmak kullanıyorum, ama bunun nedeni güç değil. İki parmak kullandığım zaman daha sert fren yapıyorum ve dört parmakla daha fazla his ve kontrol kazandığımı düşünüyorum – o dördüncü parmakta çok fazla his buluyorum.”

Arka freni yürüyüş hızından daha yüksek hızlarda kullanmalı mıyım?

“Teoride, iki freni birlikte kullandığınızda daha çabuk duracağınıza şüphe yok”, diyor Andy Morrison. “Bununla birlikte, tecrübesiz sürücülerin, zamanın %90’ında sadece ön freni kullanarak daha çabuk durabildiklerini gördüm, çünkü sadece ön fren üzerine odaklanmış oluyorlar. Eğer arka freni de işin içine katarsanız, sıklıkla arka tekerleği kitleyecekler, dengeyi kaybecek, ön freni bırakacaklar ve daha uzun mesafede duracaklar – aynı anda iki freni de etkili biçimde çok sayıda pratik yapmadan kullanamazsınız. Kural olarak, ön tarafa ne kadar az ağırlık bindiriyorsanız, arka freni o kadar güçlü kullanmalısınız. Örneğin yol ıslaksa, yeterli yol tutuş sağlanamadığından ön tarafa ağırlık verme şansı yoktur, bu nedenle de arka freni kullanmak daha etkili bir çözüm olur.”

“Gereğinden hızlı gittiğinizde, iki freni de kullanıyor olmanız lazım; önce arka sonra ön”, diye vurguluyor Sean Hayes. “Frenleme kuvvetini başlatmak için arka freni kullanın, ağırlık transferi öne doğru gittikçe yavaşça arka freni bırakın ama birden ayağınızı çekmeyin – böylece arka tarafın ne yaptığını hissedebilirsiniz. Eğer arka tarafın huzursuzlandığını hissetmeye başlarsanız, motosikletin denge limitlerine yaklaşmışsınızdır, bunun dışına çıkmak istemeyeceğinizden yine iki freni de yavaşça bırakın.”

Birbirinden bağımsız iki frenle bir motosikleti durdurmak bir sanat şeklidir. Pratik yap ve onu mükemmelleştir.

Niçin arka fren motosikleti daha kararlı hale getirir?

“Eğer arkada yol tutuş varsa, biraz arka fren motosikleti arkadan dizginleyecektir – böylece arka tarafın önü geçme ihtimali azalacaktır. Motosikletin arkadan geriye doğru çekilmesi, önden geriye doğru itilmesinden daha güvenli hissedilir” diye açıklıyor Andy Morrison.

Neil Hodgson itiraf ediyor, “1999’dan beri arka freni kullanmıyordum – onsuz sekiz sezon geçirdim ve artık kullanmaya başlamaya karar verdim. Virajlara girmeden önce kullanıyorum. Önceden motor freni yeterliydi, ama şimdi virajlara girerken basıncı arttırdım, ve daha iyi yavaşlıyorum. “

Marck Edwars: “Arka frenin büyük bir fanatiğiyim. Şehirde her seferinde kullanıyorum – ön çatalı ön frenle kızdırmak yerine, arka freni kullanarak hızımı ayarlamak için ince ayar çekmek çok daha temiz ve konforlu oluyor.”

Virajın apeksine doğru yönelmişken (yani virajın içindeyken) fren yapmak iyi bir fikir mi?

“Bu bir yöntemdir, ve bunu yapmayı becerebiliyorsanız daha iyi bir sürücü olursunuz” diyor Andy Morrison. “Çok çeşitli virajlar var, ve frenleme işini viraja girmeden önce bitirmek, artan ve sabit yarıçaplı virajlarda işe yararken, azalan yarıçaplı virajlarda pek işe yaramaz. Ve azalan yarıçaplı virajların sayısı gerçekten fazla.”

Viraj içinde frenleme, pistlerde can alıcı bir marifettir. “Birçok virajda apekse doğru bütün yol boyunca kesinlikle fren kullanıyorum” diyor Nicky Hayden. “Ağırlı önde tutmak ve ön tekerleğin dönmesini sağlamak için, gaz açıncaya kadar fren yapıyorum. Ama virajdan viraja değişiyor. Frenden gaza hemen geçmeyeceğiniz bazı uzun dönüşler olacaktır. Ama Malezyadaki 90 derecelik son virajda olduğu gibi frenden sonra hemen gaz açtığınız virajlar da olacaktır.”

“Bu fren gaz geçişi daha seri gittikçe zamanla viraj almanın bir parçası olacaktır” diyor Johny Haynes. “Pistte dönüş noktasına kadar freni taşırım ve freni azaltırken yatışa başlarım. Bir yarış tekniği olarak son derece doğrudur, hatta yarış pozisyonunuz için bir gerekliliktir.”

Bir yol tekniği olarak da şüphesiz faydalı olduğu halde, pratik ve kademeli bir yaklaşım gerektirir. “Frenlemeyi bırakma ve viraja girme arasında düzelme(normal konuma gelme) zamanı bırakın” diyor Sean Hayes. “Bu zaman önce iki saniye olsun – böylece viraja girerken ön çatalın yüklenmesini önlersiniz. Süspansiyonların da düzelmesini sağlarsınız – eğer süspansiyon yüklü şekilde viraja girerseniz yoldaki her dalgalanmayı hissedersiniz ve bu dikkatinizi dağıtır. Bu iki saniyelik zaman, motosikletin 50:50 dengesini de eski haline getirir. Ve tabiki motosikletteki en önemli şeyin dengesini, yani sizi.

İki saniyeyle ustalaştığınızda, bu zamanı kendinize göre en aza indirebilirsiniz. Belki 0.2 saniye bile size yetecektir. Önemli olan nokta, virajda tehlikeye düşmek istemiyorsanız bu zamanın yeteri kadar uzun olmasıdır. Bunu motosikletiniz ilk 8000km’sinde ve her yılın ilk 1600km’sinde deneyin.

ABS’yi geçebilir miyim?

2004 yılındaki Bike araştırmasında, panik fren anında ABS değerini kanıtlamıştır. İki test sürücüsü – altı yıllık deneyime sahip bir yol sürücüsü ile tecrübeli bir yol ve pist test sürücüsü – ABS ile 80 km/s hızdan 40 km/s hıza daha çabuk indiler. Bununla birlikte bizim test sürücümüz 100km/s hızla giderken ABS’siz %10 daha çabuk durdu... Kısacası, yapılabilir ancak fren tekniğiniz mükemmele yakınsa ve panik halinde değilseniz.

“ABS genellikle kazanıyor” diyor Andy Morrison. “Geçen sene bir test yaptık ve on sürücüden sadece biri ABS’yi yenmeyi başardı, çünkü frenlere asılmanız için size güven veriyor.”

Fren kullanmadan sürüş yapmak gerçekten işe yarar mı?

“Frenlemede ne kadar iyi olursanız, viraja girmeden önce hızınızı ayarlamak için gereken zamanı o kadar kısaltırsınız” diyor Johny Haynes. “Ama bu yöntem için yetenek gerekir çünkü viraj hakkında düşünmeniz için daha az zamanınız kalır. Bu telaşı ortadan kaldırmak pistte ve gaz kontrolü üzerinde çalışırken faydalı olabilir. Virajlara sadece motor freniyle gelmeyi deneyin – viraja girme hızınızı ayarlamak için daha fazla zamanınız olacaktır.”

“Eğer yapabiliyorsanız gidin ve frensiz yavaşlamayı deneyin” diyor Andy Morrison. “Ama tavsiye etmiyorum, iyi bir fikir değil. İleriye bakmanızı ve yorum yapmanızı öğretiyor, trafiği ve yolu okuma becerinizi geliştiriyor. Bu bazı polislerin hızlanma dürtüsü dedikleri şeydir. Ama bazı kendine aşırı güvenen kişiler bu işi abartıyorlar – fren yapmanın en büyük günahlardan biri olduğunu düşünüyorlar, ki bu saçmalıktan başka birşey değildir.”

FRENLEME: En çabuk yavaşlama
3 sürücü, 3 değişik sürüş geçmişi ve düşürülecek saatte 160km’lik hız.

Sürücüler
John Reynolds: Eski GP yarışçısı ve British Superbike şampiyonu
Andy Morrison: Devasa tecrübeli yol, pist ve polis eğitmeni
Mat Wilkinson: “Bike” üyesi, başarılı bir yol ve pist sürücüsü

Plan
Sürücülerimiz Suzuki GSX-R600 ile pistte 10 turu tamamlayacaklar. Veri kaydedici araçlar görüntüleme yapacak ve biz de sürücülerin motosikleti kullanma şekillerini inceliyeceğiz.

Kim daha çok yavaşlamalı?
John Reynolds düz yolda en yükse hıza ulaşıyor, saatte 225 km’den fazla. Frenlemeye karar verdiğinde Andy 212km/saat civarında ve Mat 208km/s civarında.

Farklı olarak yaptıkları şey ne?
Öncelikle, gaz grafiklerine göz atalım. Yarışçı John ve okuyucu Mat gazı neredeyse aniden kesiyorlar – aslında John’un gaz grafiği bir kaya gibi iniyor – buna karşın eğitmen Andy gazı kademeli şekilde kapatıyor. Bu ona zaman kaybettiriyor – kademeli şekilde kapatsa da, gaz hala açık ve de bu da hala hızlandığı anlamına gelir – ancak bunun getirisi daha iyi bir denge ve sürücünün duyduğu güven hissidir. Andy ve John, Mat’den neredeyse 150 metre sonra fren yapıyorlar – kendilerine duydukları yüksek güven ve frenleme becerilerinin bir sonucu olarak.
Turun sonunda, Mat frenlerle fazla uğraşmayıp işin büyük kısmını motor frenine bıraktığını onaylıyor. John’un hız grafiği, 450 metre çizgisinden sonraki dönüşe girerken, başlangıçta sert bir frenlemenin ardından fren basıncını biraz azalttığını gösteriyor.

650 metre çizgisinde hızları neden yükseliyor?
Bu bölge 1. ve 2. viraj arasında bağımsız bir alan gibidir. Kısa bir düzlük var, ancak ikinci viraj çok yavaş ve Mat bu düzlükte neredeyse hiç hızlanmıyor. Bunun tersine John gaz takviyesi yaparak hızını 32km/saat arttırıyor ve birinci virajın çıkışında daha hızlı olan Andy’i yakalıyor, sonuçta ikinci viraja aynı hızda giriyorlar.

John niçin vites düşürken gaz açmıyor?
Andy ve Mat altıncı vitesten üçüncüye düşerken, gaz açıyorlar. John ise açmıyor ve “Vites düşürürken gaz açmak iyi birşeydir ancak bileklerinize güç biner ve tendonlarınızı zedeleyibilir bu yüzden pek yapmıyorum” diyor.

Umarım faydalı olur ve hoşunuza gider, eğer talep gelirse diğer bölümleri de çeviririm.

Keyifli Sürüşler
Sentinus - Çağlar NAL

[hoxy]

Çağlar çok faydalı bilgiler vermişsin. Emeğin için teşekkürler.
Yaz aylarına gireceğimiz yakın zamanda güzel bir hatırlatma ve motosikletleri hazırlama konusunda iyibir yazı olmuş.

[Turkuaz]

eline emeğine sağlık